Leon na Seice i ngleic le Cláirseach na hÉireann An Cainteoir Dóchais
| FOCAL.IE » | POTAFOCAL.COM »
| BLAG | ETC... |
Compendium Gramadaí Gaeilge

Lagiolraí agus tréaniolraí

Weak and strong plurals

Is féidir ainmfhocail na Gaeilge a rangú i ngrúpaí de réir neart critéar éagsúil, mar shampla de réir inscne nó de réir díochlaontaí. Rangú eile atá an-úsáideach, agus an-éasca ag an am céanna, ná rangú idir lagiolraí agus tréaniolraí.

Irish nouns can be divided into groups according many different criteria, for example according to gender or according to declensions. Another division which is very useful and at the same time very easy is the division between weak and strong plurals.

Is féidir teacht ar ghinideach iolra d'ainmfhocal go héasca ach a fhios a bheith agat cé acu lagiolra nó tréaniolra atá ag an ainmfhocal. Más lagiolra atá aige, beidh an ginideach iolra mar a gcéanna leis an ainmneach uatha (mar shampla, an fear > hataí na bhfear). Más tréaniolra atá aige, beidh an ginideach iolra mar a gcéanna leis an ainmneach iolra (mar shampla, na tránna > gaineamh na dtránna).

It is very easy to obtain the genitive plural of a noun if you know whether the noun has a weak or strong plural. If it has a weak plural, its genitive plural will be the same as nominative singular [for example, (the man) > (the men's hats)]. If it has a strong plural, its genitive plural will be the same as its nominative plural [for example, (the beaches) > (the sand of the beaches)].

Lagiolraí

Weak plurals

Gach focal a bhfuil lagiolra aige, tá foirm a ghinidigh iolra díreach mar a gcéanna lena ainmneach uatha. Is féidir ainmfhocail le lagiolraí a aithint go héasca ach féachaint ar an chríoch atá ag a ainmneach iolra.

Every word that has a weak plural, its genitive plural is exactly the same as its nominative singular. Nouns with weak plurals can be spotted easily by looking at its ending in the nominative plural.

  • Tá lagiolraí ag na hainmfhocail go léir a gcríochnaíonn a n-ainmneach iolra ar chonsan caol. Mar shampla:

    All nouns whose nominative plural ends with a slender consonant have weak plurals. For example:

    A

    B

    B

    A

    ainmneach uatha

    nominative singular

    ginideach uatha

    genitive singular

    ainmneach iolra

    nominative plural

    ginideach iolra

    genitive plural

    an fear

    the man

    an fhir

    of the man

    na fir

    the men

    na bhfear

    of the men

    an cat

    the cat

    an chait

    of the cat

    na cait

    the cats

    na gcat

    of the cats

    an leabhar

    the book

    an leabhair

    of the book

    na leabhair

    the books

    na leabhar

    of the books/p>

    an taoiseach

    the Prime Minster

    an taoisigh

    of the Prime Minister

    na taoisigh

    the Prime Ministers

    na dtaoiseach

    of the Prime Miniters

    an focal

    the word

    an fhocail

    of the word

    na focail

    the words

    na bhfocal

    of the words

    Faightear na hainmfhocail ar fad seo sa chéad díochlaonadh agus tá siad go léir firinscneach. Leanann siad go léir an patrún A-B-B-A, sé sin le rá gurb ionann an t-ainmneach uatha agus an ginideach iolra (A-A), agus gurb ionann an ginideach uatha agus an t-ainmneach iolra (B-B).

    All these noun are found in the first declension and they are all masculine. The follow the pattern A-B-B-A, that is to say that their nominative singular is the same as their genitive plural (A-A) and that their genitive singular is the same as their nominative plural (B-B).

  • Tá lagiolraí ag na hainmfhocail go léir a gcríochnaíonn a n-ainmneach iolra ar -a. Mar shampla:

    All nouns whose nominative plural ends with -a also have weak plurals. For example:

    A

    B

    C

    A

    ainmneach uatha

    nominative singular

    ginideach uatha

    genitive singular

    ainmneach iolra

    nominative plural

    ginideach iolra

    genitive plural

    an chos

    the foot

    na coise

    of the foot

    na cosa

    the feet

    na gcos

    of the feet

    an lámh

    the hand

    na láimhe

    of the hand

    na lámha

    the hands

    na lámh

    of the hands

    an t-úll

    the apple

    an úill

    of the apple

    na húlla

    the apples

    na n-úll

    of the apples

    an ceart

    the right

    an chirt

    of the right

    na cearta

    the rights

    na gceart

    of the rights

    an leabharlann

    the library

    na leabharlainne

    of the library

    na leabharlanna

    the libraries

    na leabharlann

    of the libraries

    Faightear na hainmfhocail seo ar fud na ndíochlaontaí. Tá cuid acu baininscneach agus cuid acu firinscneach. Leanann siad go léir an patrún A-B-C-A, sé sin le rá gurb ionann an t-ainmneach uatha agus an ginideach iolra (A-A), ach nach ionann an ginideach uatha agus an t-ainmneach iolra (B-C).

    These nouns are found across all declensions. Some of them are feminine and some masculine. They follow the pattern A-B-C-A, that is to say that their nominative singular and their genitive plural are the same (A-A) but that their genitive singular and their nominative plural are not the same (B-C).

    (Tabhair faoi deara nach dtagann focail ar nós tíortha, feirmeacha agus tránna faoin ghrúpa seo. Cé go gcríochnaíonn siad seo ar –a freisin, is iad –ortha, -eacha agus –nna na críocha a cuirtear leis an fhréamh, agus ní –a. Ní thagann faoin ghrúpa seo ach ainmfhocail arb é –a an críoch iomlán a chuirtear leis an fhréamh.)

    (Note that words like "tíortha", "feirmeacha" and "tránna" do not fall under this group. Although they also end with -a, their complete plural endings are -ortha, -eacha and -nna, and not just -a. This group only contains nouns whose complete plural ending is -a.)

Tréaniolraí

Strong plurals

Gach ainmfhocal nach bhfuil lagiolra aige, tá tréaniolra eile. Gach ainmfhocal a bhfuil tréaniolra aige, tá foirm a ghinidigh iolra díreach mar a gcéanna lena ainmneach iolra. Mar shampla:

Every noun that does not have a weak plural has a string plural. Every noun that has a string plural, its genitive plural is that same as its nominative plural. For example:

A

A

B

B

ainmneach uatha

nominative singular

ginideach uatha

genitive singular

ainmneach iolra

nominative plural

ginideach iolra

genitive plural

an rí

the king

an rí

of the king

na ríthe

the kings

na ríthe

of the kings

an comhartha

the sign

an chomhartha

of the sign

na comharthaí

the signs

na gcomharthaí

of the signs

an trá

the beach

na trá

of the beach

na tránna

the beaches

na dtránna

of the beaches

an t-ainmhí

the animal

an ainmhí

of the animal

na hainmhithe

the animals

na n-ainmhithe

of the animals

an croí

the heart

an chroí

of the heart

na croíthe

the hearts

na gcroíthe

of the hearts

Leanann cuid acu an patrún A-A-B-B, mar atá léirithe thuas, sé sin le rá go bhfuil gach ginideach mar gcéanna leis an ainmneach san uimhir céanna. Faightear na hainmfhocail go léir seo sa cheathrú díochlaonadh. Tá cuid acu firinscneach agus cuid acu baininscneach.

Some of them follow the pattern A-A-B-B, as is illustrated above, that is to say that each genitive is the same as the nominative in the same number. These nouns are to be found all across the declensions. Some of them are masculine and some feminine.

Tá cuid eile ann nach leanann an patrún A-A ach leanann B-B fós. Mar shampla:

Several other nouns do not follow the pattern A-A but still do follow B-B. For example:

A

C

B

B

ainmneach uatha

nominative singular

ginideach uatha

genitive singular

ainmneach iolra

nominative plural

ginideach iolra

genitive plural

an tír

the country

na tíre

of the country

na tíortha

the countries

na dtíortha

of the countries

an ceol

the music

an cheoil

of the music

na ceolta

the (pieces of) music

na gceolta

of the (pieces of) music/p>

an áit

the place

na háite

of the place

na háiteanna

the places

na n-áiteanna

of the places

an choill

the wood

na coille

of the wood

na coillte

the woods

na gcoillte

of the woods

an rud

the thing

an ruda

of the thing

na rudaí

the things

na rudaí

of the things

Ní fhaightear na hainmfhocail seo sa cheathrú díochlaonadh, ach tá siad scaipthe ar fud na ndíochlaontaí eile. Tá cuid acu baininscneach agus cuid acu firinscneach.

These nouns are never found in the fourth declension but ther are spread all across the other declensions. Some are feminine and some are masculine.

Michal Boleslav Měchura
valselob@hotmail.com